Traganje za smislom i suštinom poezije: Književno prevođenje i misao o prevodilaštvu u djelu Danila Kiša (2.)
Admin | 02 May 2026
Kiš se dosljedno i posvećeno bavio istraživanjem biografije i cjelokupnog djela autora koje je prevodio i gotovo o svima napisao važne eseje, osvrte, kritičke tekstove
Traganje za smislom i suštinom poezije: Književno prevođenje i misao o prevodilaštvu u djelu Danila Kiša (2.) Fotografija je preuzeta sa interneta
(Nastavak od prošle subote)
Veliki prevodilački projekat mladog Kiša, realizovan u saradnji sa Mirjanom Miočinović, bio je roman Čudnovata usamljenost Filipa Solersa, koji je u to vrijeme bio veoma popularan u Francuskoj, posebno među mladim čitaocima. Intrigantan naslov iza kojeg se krije priča o “zapanjujućoj tišini” (a koju su čitaoci doživljavali i kao “melodičnu tišinu”) predstavljao je prvi roman ovog autora (Philippe Sollers, Une curieuse solitude, 1958) i ujedno prvi “veliki prevod” Danila Kiša. Ovo Solersovo djelo, prevedeno i uređeno za jugoslavenske čitaoce, govornike srpskohrvatskog jezika, prvi put je objavljeno u Crnoj Gori (Solers, Titograd, 1963). Novo izdanje pojavljuje se šezdeset dvije godine kasnije u Srbiji (Solers 2015). Bogata i raznovrsna saradnja dvoje ljudi čija vezanost će trajati do kraja njihovih života, bez obzira na to kako su se mijenjale okolnosti u sferi privatnosti, rezultirala je, između ostalog, i brojnim drugim značajnim prevodima, pa je jugoslovenska čitalačka javnost bila u prilici da se upozna i sa “Maldororovim pevanjima” Lotreamona (Comte de Lautréamont, Les Chants de Maldoror), iz kojih je jedan dio publikovan 1963, a godinu dana kasnije, osim ovog, u cjelovitom prevodu - i sa drugim djelima (poezija, pisma) istog autora (Lotreamon, Sabrana dela, 1964). Rad na ovom epohalnom djelu francuske književnosti 19. vjeka predstavlja još jedan zajednički veliki prevod koji zajedno potpisuju Miočinović i Kiš.
***
Mirjana Miočinović (Beograd, 23. decembar 1935 - Beograd, 25. april 2025), izuzetna ličnost, amblematična figura u savremenoj kulturi, nauci i istoriji, bila je teatrolog, univerzitetski profesor i prevodilac. Nemoguće je govoriti o njenoj ulozi i prisustvu u životu Danila Kiša, a ne pomenuti da je njihova višedecenicijska vezanost, i lična i profesionalna, a posebno saradnja na polju književnosti, bila od neprocjenjivog značaja za kulturu ovih prostora. Bila je njegov drug i koleginica iz studentskih godina, supruga tokom dvije decenije, životna ljubav, “muza”, najbliži saradnik i prijatelj do posljednjeg dana. Kao nasljednica autorskih prava Danila Kiša i staratelj nad njegovom književnom zaostavštinom na teritoriji (bivše) Jugoslavije nadgledala je objavljivanje Kišovih djela i uredila brojna izdanja poslije njegove smrti, brinući se s najvećom čašću i predanošću o svemu što je u životu i literaturi ostalo iza pisca - a što je povremeno podrazumijevalo i nepristajanje na to “da se neko nedostojan koristi njegovim imenom kao zastavom”. (Sjetimo se - na sličan način o uspomeni na Kišovo ime, ličnost i djelo brinula je i njegova sestra Danica.) Među posljednjim Kišovim djelima koje je Mirjana Miočinović uredila bilo je drugo, prošireno izdanje knjige Iz prepiske (2024) u izdanju beogradskog Arhipelaga, u kojem je iz piščeve rukopisne lične i porodične zaostavštine po prvi put publikovano i pismo njegove majke Milice Kiš, rođene Dragićević, kojim se 5. januara 1947. godine obraća predsjedniku Opštine Cetinje u nastojanju da se poveže sa svojom porodicom u godinama poslije Drugog svjetskog rata - a na osnovu kojeg je njen brat Risto Dragićević uz posredovanje Crvenog krsta uspio da dovede porodicu svoje setre iz Mađarske u Crnu Goru. Inače, ova bogata zbirka lične i profesionalne korespondencije Danila Kiša iznova svjedoči o interesovanjima, erudiciji, kosmopolitskom duhu velikog pisca, ali i o njegovom životu, ličnosti, karakteru koji su krasila stamena, donekle tradicionalna etička načela (bar jednim dijelom mogla su poticati i sa vrela Marka Miljanova, daljeg rođaka po majčinoj liniji), ne ometajući nimalo modernost njegove poetike i pristupa pitanjima literature. Naprotiv.
Danilo Kiš se dosljedno i posvećeno bavio istraživanjem biografije i cjelokupnog djela autora koje je prevodio i gotovo o svima napisao važne eseje, osvrte, kritičke tekstove. Proučavao je njihov odnos prema književnosti i umjetnosti, suštinske odlike poetike.
Neki od naslova tih eseja nose ključna značenja, informaciju istaknutu prvom jakom pozicijom teksta - o onome što je prepoznatljivo i bitno u životu i stvaralaštvu umjetnika čijim djelom se bavio kao prevodilac. Na primjer, naslov “Verlen, ili o muzici” (Kiš 2010, XII, 142-176) upućuje na tekst u kojem, s jedne strane, autor sagledava Verlenov nesređen, turbulentan i komplikovan život, a s druge - “muzikalnu tišinu” koja ispunjava njegovu poeziju. Kišovi napori da dosegne tišinu i muziku originala vidljivi su u nesumnjivo uspjelim prevodima. Ili - pisanje o Preveru, čiji je Vrt u svoj njegovoj gotovo nestvarnoj ljepoti i jednostavnosti poetskog iskaza bio jedan od prvih Kišovih objavljenih kratkih prevoda francuske poezije - najavljuje intrigantnom naslovnom sintagmom “Jabuke, Njutn, poezija” (Kiš 2010, XII, 200-218). Time nas uvodi u složeniju priču o pjesniku iza čije jednostavnosti ima dubine, one koja vodi do naučne poezije - pjesama koje otvaraju beskrajna semantička polja, leksičke igre i stilske obrte, koristeći se naučnim činjenicama kao polazištem za izgradnju poetskog teksta. Prever ih je pisao sa svojstvenom mu šarmantnom lakoćom, a da vjerovatno nije ni znao da ovaj žanr i pomenuti književnoteorijski termin (“naučna poezija”) uopšte postoje.
Međutim, neki od najvećih kojima se posvećivao i kao pisac i kao prevodilac, oni koje je smatrao “martirima” književnosti - najavljeni su u naslovima samo imenom i prezimenom, jer sve što su uradili i što su bili - predstavlja izuzetnost, grandeur, jedinstven znak. Prije svih - Bodler, čiju je pjesničku zbirku Cveće zla (Les Fleurs du Mal) pripremio za jugoslavenske čitaoce (Bodler, 1968) i za koju je bio jedan od prevodilaca.
Prevodio je Bodlera imajući na umu sve što je pronašao u njegovom pjesničkom programu, njegovoj filozofiji i viziji svijeta, sve što je smatrao bitnim u poeziji uopšte a što je Bodlerovo nasljeđe, pri čemu posebno treba naglasiti “da je Bodler uveo u poeziju, po nužnosti nekoga ko dolazi dockan, čitav niz sve dotle nepoznatih senzacija, u prvom redu olfaktivnih (otuda to izobilje mirisa i parfema u njegovim pesmama), koje najčešće vezuje u jednu hromatsku skalu sa odgovarajućim senzacijama sluha, pa čak i dodira, i time stvara čuvenu teoriju sinestezije, koja nje ništa drugo do ta hromatska skala uzajamno podudarnih senzacija čulâ, koju će kasnije pesnici da koriste kao jednu od nužnih i skoro svakodnevnih poetskih operacija.” (Kiš 2010, XII, 297)
Kiš govori i o Bodlerovom uticaju na Verlena, koji je i sam bio fasciniran njegovim genijem. Prevodeći Bodlerovu poeziju, Kiš je pristupio poslu potpuno svjestan da iz originala u svoje prevode treba da prenese obilje parfema i mirisa, zvukova i boja, najzad - svu tu “poetsku sublimaciju” (Kiš 2010, XII, 209) jer svi pesnici teže idealnim asocijacijama, kako kaže u svom eseju o Preveru - pominjući, između ostalih, Šarla Bodlera (Kiš 2010, XII, 96). Sve je to ista želja za idealnom emanacijom duha.
I premda primjećuje da je za Bodlera poezija “istovremeno etika, religija i estetika”, te da je stoga nije dovoljno tumačiti samo “iz aspekta književne teorije” (ibid., 297), Danilo Kiš vrlo precizno definiše Bodlerov značaj, doprinos poeziji i uticaj koji je svojim djelom i idejama ostvario - između ostalog i tako što je poeziju tumačio upravo služeći se književnoteorijskim sredstvima.
Dio na koji ćemo posebno ovdje skrenuti pažnju jer otkriva srodstvo po duhu između prevodioca i pjesnika, momenat prepoznavanja prevodioca u pjesniku čiju poetiku pedantno istražuje - jeste onaj u kojem svjetluca Bodlerova “hladna racionalnost”, “uvek prisutan intelekt” (Kiš 2010, XII, 293), uz potpunu posvećenost i martirstvo u upornom traganju za strogim zakonima neke nove etike i estetike, za smislom i suštinom poezije, koja je “permanentna revolucija”.
Kiš u tom smislu uspostavlja asocijativne veze gdje se nazire komparaciju sa još jednim “revolucionarom” u književnosti, a to je Pjer Kornej. Šta upućuje na ovu vezu biće jasnije iz navoda koji slijedi, a koji prethodi sagledavanju Kišovog tumačenja Kornejevog djela u svjetlosti Dekartovog “cogito”.
Naime, Kiš u Bodleru vidi “sudbinskog pesnika, pesnika po nužnosti, mučenika versifikacije i strasnog istraživača”, koji je morao da traga za estetikom i poetikom koja će ga “sa skoro matematičkom sigurnošću, takoreći gotovim formulama i dokazima, racionalnim i preciznim kao kod jednog Spinoze ili Dekarta, dovesti do smisla, do sušine.”
Dosljednost i sistematičnost Danila Kiša kao prevodioca su očigledne, posebno ako navedene redove posmatramo u kontekstu njegove izjave o sopstvenoj “jakoj racionalnosti” (zbog koje je odustao od pisanja pjesama), ali i o pjesnicima koje sa uspjehom prevodi jer odgovaraju njegovom senzibilitetu. Paralela je jasna, a dodatno potcrtana u eseju o Korneju, čiji je aleksandrinac blistao u Kišovim prevodima gotovo istim sjajem kao u tekstu originala.
Jedinstvo poetskog i racionalnog koje je Kiš nosio u sebi u prevodu se pojavljuje u harmoniji svih elemenata.
Dok prevodi Korneja uspijevajući da uhvati njegov strogi aleksandrinac - pjesnik se budi u prevodiocu, kao i u “hladnom racionalisti” koji je temeljno proučio 17. stoljeće - Dekartov “Cogito” i stroge moralne zakone, novi heroizam doba racionalnosti. Istovremeno, čisti zvuk Kornejeve versifikacije osvaja Kišovo muzikalno uho, jer muzika stiha u sebi krije matematičku preciznost metra, cezure i rime, za šta je “hladna racionalnost” jednako dobrodošla kao i autentični poetski entuzijazam kojeg je Kiš u izobilju posjedovao.
U svom eseju “Kornej i Cogito” Kiš naglašava da nije slučajno što je Sid (Le Cid) objavljen iste godine kada i “ključevi” za njegovo razumijevanje - Dekartova Rasprava o metodi.
Ističe i važnu činjenicu da Kornej mijenja koncept drame zbog potreba novog vremena, odstupa od tradicije aristotelovske poetike i nasljeđa grčko-rimske dramske i pozorišne umjetnosti, te piše Sida kao dramu u kojoj sukob neće biti između bogova i ljudi, već između jakih ljudi i njihovih moralnih zakona. Zato je Kornej bio neshvaćen, odbačen, mnogi su se pridružili borbi protiv njega, čak i Akademija - ali on je bio pjesnik vremena koje dolazi i najavio je novo pozorište i novog čovjeka (podsjećamo ponovo na Bodlera i novu etiku i estetiku u poeziji!), novog junaka (čak i Ničeovog “Übermenscha”, reći će Kiš) te je tako izvojevao pobjedu i osvojio pozornicu novog doba. U antičkoj drami čovjek je žrtva sudbine, a njegovu sudbinu određuju bogovi koji se s njim igraju. U 17. vijeku, Dekartovom, čovjek je biće obdareno voljom i osjećanjem časti, te se stoga bori za svoju čast, sukobljava se s drugima i umire u toj borbi, ali više nije “ljudska žrtva u rukama bogova”. Upravo u Kornejevom djelu Kiš prepoznaje, objašnjava i opravdava na svoj način ne samo “sekularizaciju pozorišta” (Kiš 2010, XII, 262) i “političko pozorište”, što su kritičari već primijetili, već vidi tu i svojevrsno angažovano pozorište u njegovoj embrionalnoj fazi (Kiš 2010, XII, 263). Ono čemu posvećuje posebnu pažnju jeste “svečani, brušeni aleksandrinac” sa cezurom iza šestog sloga, u kojem odjekuje čista rima vođena strogim zakonima (Kiš 2010, 264). Jednako je svečan i čist Kišov prevod ovakvog stiha. O Kornejevoj versifikaciji, o tom stihu brušenom poput dijamanta sa cezurom koja ga simetrično, strogo i pravilno dijeli, o aleksandrincu Pjera Korneja - Danilo Kiš govori u gotovo poetskom zanosu:
“Pokušali smo u prevodu da prenesemo upravo tu zvučnu kadencu, taj hladni kristalni sjaj, taj poetski svet građen na isto toliko strogim zakonima koliko su strogi moralni zakoni na kojima taj svet počiva.” (Kiš 2010, XII, 265).
Pjesnik i strogi racionalist u prevodiocu ovdje dostižu vrhove prevodilačke umjetnosti.
(Odlomci iz rada “La Traduction littéraire et les réflexions sur la traduction dans l’œuvre de Danilo Kiš”, predstavljenog na VI međunarodnoj konferenciji Filološkog fakulteta Univerziteta Crne Gore; verzija rada na francuskom jeziku objavljena je u časopisu Logos et Littera br. 11)
Pogledajte još:
Tekst preuzet sa interneta ne oznacava nase miseljenje nase redakcije. Autor vijesti vijesti.me mi dajemo licno misljenje o svakoj vijesti.
Ova vest ima 12588 karaktera sto je za 82% vece od proseka.
Ovo je trenutno 125632 vest
NE PROPUSTITE
Ljudmila Ulicka za “Vijesti”: Sudbina nije izgovor
Ljepša strana književnog života
Beograd kao rana koja ne zarasta
Metamorfoze Milorada Pavića
Danilo Kiš književnost prevođenje
Komentari
Ostavi komentar
Grafik posecenosti
