Gdje se Nejasno stapa sa Jasnim: Književno prevođenje i misao o prevodilaštvu u djelu Danila Kiša
Admin | 25 Apr 2026
Kiš govori o prevođenju poezije kao o kreativnom, umjetničkom činu, koji se ni u kom slučaju ne može upoređivati sa izradom kopije, reprodukcije, u slikarstvu na primjer
Gdje se Nejasno stapa sa Jasnim: Književno prevođenje i misao o prevodilaštvu u djelu Danila Kiša Fotografija je preuzeta sa interneta
”Ja sam se spremao za pesnika...”
Danilo Kiš
Prevodilački rad Danila Kiša, iako poznat i priznat, još uvijek ostaje u sjenci njegovog dragocjenog, žanrovski razuđenog književnog stvaralaštva. Međutim, Kišova potpuna posvećenost literaturi ne može se posmatrati odvojeno od njegovog rada na književnim prevodima. Ovo tim prije ako imamo u vidu sam koncept svjetske književnosti (Geteovo Weltliteratur) koji je, prije svega, od početka podrazumijevao ogroman posao prevođenja umjetničkih tekstova. A Kiš je - i po akademskom obrazovanju, i po kvalitetu i modernosti svoga djela, i po umjetničkom senzibilitetu, i po ličnoj istoriji i “književnoj sudbini”, životnom putu koji ga je na kraju ipak odveo u “prestonicu literature” (Pariz je za njega uvijek i prije svega bio to) - sav u svjetskoj književnosti. Ako tome dodamo odrastanje u neposrednom bilingvalnom okruženju (porodičnom) i u multilingvalnoj široj sredini, jasnije biva i to da su Kišov autentični, kosmopolitski pogled na svijet i “univerzum književnosti” bez granica - bili prirodan, očekivan izbor, te da je za ovu vrstu (ne)pripadanja pisac na neki način bio predodređen. Na početku treba istaći da prevodilački rad Kišov uključuje i (teorijsku) misao, ideje o prevođenju, kao i eseje o autorima koje je prevodio, a čija je djela (ne samo konkretne tekstove kojima se kao prevodilac bavio) pomno čitao i proučavao, istraživao i znalački predstavio čitaocima uz književne prevode.
Napomenimo ipak činjenicu da je Danilo Kiš i u samom glavnom gradu svjetske književnosti bio predstavnik literature svoga maternjeg, “malog jezika”, srpskohrvatskog, i dostojan potomak svojih “književnih predaka” - Andrića, Krleže i Crnjanskog, na koje se ne tako rijetko pozivao kao na svoju “porodicu”. Tragom Andrića, izveo je svoj maternji jezik na svjetsku književnu scenu, ali i dovodio Evropu i svijet u svoju zemlju, u predjele njene kulture i jezika. Učinio je mnogo da prostori koje nastanjuje jugoslovenska literatura, jezici, kultura uopšte - ne budu književna provincija njegovog vremena. Prevođenje je bilo dio te misije.
Kad je riječ o već pomenutom pripadanju maternjem jeziku, ali i o otvaranju prema svijetu i književnosti bez granica ili “svjetskoj književnoj republici” - gotovo u smislu u kojem Paskal Kazanova koriisti ovaj termin u svojoj knjizi istog naslova (La République mondiale des lettres, Paris, 1999), a u kojoj je Danilo Kiš jedan od najcitiranijih pisaca XX vijeka - važno je osvrnuti se još jednom i na ulogu Kišove porodice, ne samo one književne (detaljnije o tome među prvima je kod nas pisao Balša Brković u svom eseju “Konsenzus u tri slova”, objavljenom u časopisu Ars, 2003. godine).
Podsjetimo, figura tragično preminulog oca, mađarskog Jevrejina nestalog u nacističkim logorima za vrijeme Drugog svjetskog rata, vremenom se pretvarala u fikciju, literarnost, u genijalnog neurastenika i alkoholika Eduarda Sama, lik iz Kišovih romana. Majka Milica Kiš, rođena Dragićević, Crnogorka, Cetinjanka, dobri anđeo njegovog djetinjstva i mladosti, bila je manje pogodna ličnost za književno oblikovanje koje podrazumijeva udio imaginacije, ali često prisutna, onakva kakva je u stvarnosti bila - u piščevim sjećanjima, i u fikcionalnim i u dokumentarnim žanrovima (znamo da se oni kod Kiša prepliću više nego što je to uobičajeno), uključujući brojne intervjue. Čitala je često, vjerovatno “da bi ispunila svoju strašnu samoću”, “uzdisala je nad pesmama crnogorskog knjaza i pesnika Nikole I” (Kiš 2010, XIV, 18) i voljela jedan njegov prevod Šatobrijana, kao i narodnu poeziju, a imala neko svoje shvatanje književnosti - “koje je bilo romantičarsko, kao kod svih amatera” (Kiš 2010, XIV, 17). Često je čitala svome sinu. Pričala mu priče, recitovala stihove, usput improvizovala i popunjavala prazna mjesta u memoriji ukoliko bi se pojavila - reprodukovala, interpretirala, ali djelimično i sama stvarala. “To je činila, verujem, i stoga da bi u meni sačuvala nešto od svoje tradicije, kako se ne bih, otuđivši se od svog maternjeg jezika, otuđio i od nje.” Činjenicu da je majka Milica bila u daljem srodstvu sa crnogorskim vojvodom koji se kasno opismenio, a ipak stigao da ostavi za sobom Primjere čojstva i junaštva, djelo relevantno u književnom i istorijsko-etnografskom smislu, ali značajno i za proučavanje iz ugla etike kao filozofske discipline - takođe je apostrofirana u Kišovim intervjuima. Poseban uticaj dolazio je od ujaka, istoričara Rista Dragićevića. (“Za vreme mojih gimnazijskih dana na Cetinju, njegova će biblioteka, čiji su cvet bili leksikoni i enciklopedije, biti za mene izvorom bodlerovskih sanjarija: Le Petit Larousse illustré, izdanje iz godine 1923, sa svojim estampama i planches u boji, “je sème à tout vent”, posejaće u meni seme opasne radoznalosti.” ibid., 19). Ujakova biblioteka na Cetinju otvarala je novi prozor ka književnosti bez granica, a sve je u Kišovom djetinjstvu i mladosti već bila svojevrsna priprema za put ka univerzumu zvanom Weltliteratur, nezamislivom bez umjetnosti prevođenja.
U ovom radu bavimo se prevashodno Kišovim prevodima sa francuskog na srpskohrvatski jezik, uz osvrt na činjenicu da je pisac prevodio i sa mađarskog - koji je govorio od djetinjstva, a i sa ruskog jezika. Bio je uvjeren da se jedan jezik može dobro naučiti tek ako se boravi tamo gdje se on izvorno govori, a da za prevođenje nije dovoljno znati dva jezika, već i “dve kulture, dve civilizacije”. Između ostalog, i zato je važno boraviti u autentičnoj sredini, među izvornim govornicima. (“Smatram svojom srećom što sam proveo dve godine u Francuskoj, jer tamo sam usavršio francuski, s kojim sam se mučio godinama, učeći ga neredovno, učeći ga kroz prevođenje (za sebe) onih pesnika koje sam voleo. Mađarski znam od malih nogu, s ruskog sam preveo četrdesetak Jesenjinovih pesama. Što se tiče jezika moje iskustvo je ovo: jezik se pristojno može naučiti tek kad se čovek nađe u sredini koja taj jezik govori.” Kiš 2010, XII, 468)
Konačnim odlaskom u Francusku Kiš je dobio priliku za usavršavanje jezičke kompetencije na opisani način, po sopstvenoj mjeri, ali prevođenjem sa francuskog jezika, dakle, bavio se i ranije.
Danilo Kiš se “spremao za pjesnika”, kako je sam izjavio u razgovoru sa Radmilom Glišić, emitovanom na III programu Radio Beograda, 7. jula 1987. godine (v. takođe Kiš 2010, XIV, 172-181), ali nije bio zadovoljan svojim stihovima. Kiš naglašava poetski senzibilitet svog bića s jedne, ali i sopstvenu “jaku racionalnost” s druge strane. Njegov zaključak bio je da ga neka vrsta hladne racionalnosti udružena sa preciznom logikom sprečava u pisanju pjesama i da to što želi da kaže, što ga izaziva, ipak može bolje reći u prozi. Nije mogao pronaći u sebi tu granicu, tu marginu nejasnog u izražavanju i u mislima, potrebnu za poeziju (kako je vjerovao), ali na pitanje intervjuera da li je nalazi dok prevodi, odgovara potvrdno. Prema sopstvenom priznanju, prevodio je samo pjesnike koje voli, preciznije - one čija djela odgovaraju njegovom senizbilitetu (ibid.,173).
Upravo tu se krije ključ za razumijevanje Kišovog prevodilačkog dara: naglašena osjetljivost, izraziti pjesnički senzibilitet i “jaka racionalnost” djeluju saradnički i u punom kreativnom zamahu - ne u procesu pisanja, već prevođenja poezije.
U Verlenovoj Pesničkoj umetnosti (Art poétique) ta, za Kiša nedostajuća, “margina nejasnog” - i na semantičkom i na zvukovnom planu gotovo programski je prikazana. Takođe, vjerno je izražena, uspješno dosegnuta u prevodu Danila Kiša. Obratićemo pažnju na uvodne strofe:
Art poétique
De la musique avant toute chose,
Et pour cela préfère l’Impair
Plus vague et plus soluble dans l’air,
Sans rien en lui qui pèse ou qui pose.
Il faut aussi que tu n’ailles point
Choisir tes mots sans quelque méprise:
Rien de plus cher que la chanson grise
Où l’Indécis au Précis se joint.
(Verlaine 1882, 144)
Pesnička umetnost
Muzika pre i iznad svega
i stoga Nepar voleti više:
on u pesmi slobodnije diše,
jer u njemu nema sprega ni stega.
Zato biraj reči bez sjaja,
reči koje od prezira žive.
Ničeg lepšeg od pesme sive
gde se Nejasno s Jasnim spaja.
(Verlen, 1969, 45; preveo Danilo Kiš)
Estetika “sive” pjesme, gdje se Nejasno stapa sa Jasnim, u Kišovom prevodu spaja istinsku pjesničku osjetljivost koja intuitivno pronalazi bit i biće pjesme, njeno značenje i muziku, sa savršenom logikom u potrazi za pravim riječima i njihovim značenjima u drugom jeziku, prikladnom shemom rime (abba), kao i odgovarajućim metričkim rješenjima koja evociraju izvornu melodiju Verlenovih stihova.
Iako Pol Verlen nije pripadao ni parnasizmu ni simbolizmu (“Jer je on - poput Sezana u slikarstvu, Rodena u vajarstvu, Debisija u muzici - najeminentniji pesnik impresionizma”, podsjeća Kiš) - ipak je bio blizak i simbolistima, što je vidljivo u nekim njegovim ostvarenjima. Kao primjer, Kiš navodi upravo ovu pjesmu, Art poétique, gdje se konceptualno (za koje se Verlen inače malo brinuo) spaja s muzičkim principom, kojeg se ovaj pjesnik uvijek pridržavao kao “vešt stihopisac”, slaveći doživljaj čula.
Art poétique donosi i svojevrsnu pobunu protiv “ograničenja” rime, koju sam pjesnik, inače znalac pravilnih rima, izražava u ime muzike koja je nova i drugačija. Međutim, pjesma sistemski slijedi, od početka do kraja, regularni model zatvorene rime prema pomenutom strukturnom obrascu, koji je Danilo Kiš vješto prenio u svoj prevod. Treba napomenuti da u vrijeme nastajanja i publikovanja Art poétique već postoji značajna razlika u Verlenovoj poetici i stilu u poređenju sa mekim, eufoničnim zvukom njegovih ranih impresionističkih pjesama, uglavnom pisanim prije 1874. godine, koja označava prekretnicu u stvaralaštvu ovog pjesnika. Kiš je u svojim prevodima Verlena obuhvatio različite faze njegovog stvaranja i uvijek uspijevao da uhvati nijanse, rezonancu, muziku koja je sama suština njegove poezije.
Ovo je samo jedan, ali ilustrativan primjer “margine nejasnog”, između zvuka i smisla, kao suštinskog kvaliteta poezije i jednog pjesničkog programa (Verlen), a zatim i njenog dosezanja u prevodu (Kiš), pri čemu ona racionalna strana pomaže prevodiocu.
Kiš govori o prevođenju poezije kao o kreativnom, umjetničkom činu, koji se ni u kom slučaju ne može upoređivati sa izradom kopije, reprodukcije, u slikarstvu na primjer (v. Kiš 2010, XII: 251-259). Pjesnik originala prevodi svijet (miris cvijeta, boju neba, oblik, emociju, utisak) i pretvara ga u pjesmu. Prevodilac treba da prevede taj već “prevedeni” svijet sa jezika originala, što je ponekad teže nego napisati novu pjesmu. Prevodilac u stvari prevodi prevod, i to nije obično oponašanje, “preslikavanje”, to je stvaranje, “mimezis”, u platonovskom i aristotelovskom značenju.
Dakle, po mišljenju Kiša, najvažnije u prevođenju poezije je uhvatiti i prenijeti onaj “prvi” svijet, izvan jezika, onaj koji prevodi autor izvornog teksta na jezik poezije. Jer taj svijet je zapravo original, ima značenje “platonovskog ideala”. Atmosferu, duh originala treba što vjernije prenijeti u drugi jezik, makar i po cijenu jezičkih i versifikacijskih odstupanja. Zato ponekad biva da ona jezička formulacija koja je dalja od jezika originala u stvari bude bliža “originalu-idealu”. Kiš zaključuje da je zbog toga važno da prevodilac poezije bude i sam po vokaciji pjesnik a ne samo filolog. Kišovi stavovi iznijeti u ovom tekstu po svemu sudeći odstupaju od onih Žorža Munena (i njegovih sljedbenika u teoriji prevođenja), koji je pretpostavljao vjernost prevoda njegovoj ljepoti.
Vratićemo se nešto kasnije Kišovim prevodima poezije i pokazati koliko su Kišovi uvidi i zaključci o dopunjavanju jake racionalnosti i pjesničkog senzibiliteta bili osnovani, tačni i dosljedno prisutni u njegovom prevodilačkom radu.
U međuvremenu - osvijetlimo malo i Kišovo interesovanje za teorijsku misao o literaturi.
Zanimljivo je ipak primijetiti da prvi objavljeni prevodi Danila Kiša nisu bile pjesme, već poetičke studije, razmatranja i filozofske rasprave o književnim pitanjima. Kao prevodilac, Danilo Kiš se oglasio 1957. godine predstavljajući domaćem čitaocu studiju poznatog francuskog autora o tehnici temporalnosti kod Prusta (Boadefr, 1957), sedam godina nakon pojavljivanja izvornog teksta u Francuskoj (Pierre de Boisdeffre, Metamorphose de la litterature: de Proust à Sartre, 1950). Tema ga je zanimala kao romanopisca, esejistu, kritičara i teoretičara, tada mladog profesora literature (podsjetimo - prvog koji je diplomirao na novootvorenoj katedri za svjetsku književnost tadašnjeg Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu), donekle i kao nekoga ko se “spremao da postane pesnik” i napustio tu ideju. Temporalnost u djelima senzitivnog Prusta, u kontekstu njegove “potrage za izgubljenim vremenom” - bez obzira na to koje nijanse značenja pripisujemo ovom književnom i životnom fenomenu - povezana je i sa narativnim strategijama, i kao takva ima veliku važnost za romanopisca. A Kiš se zanimao za ovu temu i kao prevodilac. Sljedeći autor kojeg će prevoditi biće Sartr, čija studija ispituje pitanje temporalnosti kod američkog pisca, ali prvenstveno iz filozofske perspektive, jer je za poznatog filozofa i pisca egzistencijalističke orijentacije jasno “da je Foknerova metafizika metafizika vremena” (Žan Pol Sartr, Temporalnost kod Foknera: Povodom Krika i besa, 1959, Vidici, 7: 44-45).
Za časopis Susreti, 1962. godine Kiš prevodi tekst Poreklo modernog poetskog senzibiliteta Kloda Vižea (Susreti, 10 (6): 496-520).
Dakle, Kišovu pažnju pedesetih i početkom šezdesetih godina prošlog vijeka privlače i studije poznatih teoretičara i filozofa o književnim pitanjima (Boadefr, 1957; Sartr, 1959; Viže, 1962). Od 1960. godine Kiš se počeo predstavljati čitalačkoj javnosti i kao prevodilac književnih djela, nastavljajući povremeno da objavljuje prevode teorijskih, poetičkih i filozofskih tekstova o književnoj umjetnosti. Objavljivao je prevode poezije, počevši s kratkom i vrlo efektnom pjesmom Le Jardin/Vrt Žaka Prevera; zatim se okrenuo poeziji Sen-Džon Persa i objavio prevod njegove pjesme Vents /Vetrovi (Pers 1960), a nešto kasnije iste godine još jedan izbor njegove poezije. Preveru će se vratiti i nekoliko godina kasnije, kada je preveo i uredio zbirku pjesema za jugoslovenske ćitaoce pod naslovom Žak Prever (1967). Slijede brojni drugi prevodi poezije o kojima će još biti riječi. Napomenimo kratko da se Danilo Kiš kao prevodilac ostvario u najrazličitijim žanrovima. Kišova raznolika interesovanja odražavaju se u širokom rasponu književnih perioda, stilova i žanrova koje je prevodio - od Korneja do Kenoa. Njegova modernost, znatiželja i kreativnost u potpunosti su došli do izražaja u prevodima Rejmona Kenoa, čija je knjiga pod naslovom Stilske vežbe (Exercices de style) prevedena na brojne jezike nakon prvog izdanja 1947. i mnogo puta preštampana, a isto se dogodilo i sa Kišovim prevodom. “Stilske vežbe ne mogu se prevesti, mogu se samo varirati na drugom jeziku”, napisao je (Kiš 2010, XIV, 63). Inače, smatrao je i da je prevođenje već po sebi odlična stilska vježba. I ne samo da je bio kreativan, već i inventivan, a neka od njegovih prevodnih rješenja (varijacija) ušla su u omladinski sleng, u svakodnevnu upotrebu, pa čak i u rječnike žargona poznatih autora (v. Kiš 2010, XIV, 64).
(Kraj naredne subote)
Pogledajte još:
Tekst preuzet sa interneta ne oznacava nase miseljenje nase redakcije. Autor vijesti vijesti.me mi dajemo licno misljenje o svakoj vijesti.
Ova vest ima 16125 karaktera sto je za 64% vece od proseka.
Ovo je trenutno 124798 vest
NE PROPUSTITE
Noć knjige ili noć književnosti?
Promovisana edicija “Deset romana Bijelog Polja”
Snaga pisane riječi i odgovornost stvaranja
Stoljeće "Šupljih ljudi": Košmar T. S. Eliota u stihovima
Danilo Kiš književnost prevođenje
Komentari
Ostavi komentar
Grafik posecenosti
