Srećni govedari

Admin | 09 May 2026

Galerije i kao rimski car nosi nadimak koji ga podsjeća na to da je djetinjstvo proveo čuvajući stoku kod Gamzigrada: Govedar. On nikada nije zaboravio zavičaj. To pokazuju moćni ostaci njegove palate

Srećni govedari Fotografija je preuzeta sa interneta

Uputili smo se iz Zaječara na zapad, prema Gamzigradu. Prošli smo kroz naselje Zvezdan. Neobično lijepo ime. Negdje sam pročitao da je naselje na obali Crnog Timoka nastalo u seobama pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevićem 1690. godine. Legenda veli da su doseljenici sa Kosova došli na ovo mjesto po mrklom mraku, ali da je na nebu bio nevjerovatan roj zvijezda. Pa su ostali i naselju dali ime Zvezdan.

Ovog jutra sa neba žari samo jedna zvijezda – blistav sunčev disk obećava besprekoran dan za posjetu još jednog rimskog carskog grada. Feliks Romulijana je udaljen nekoliko kilometara.

Na parkingu ispred arheološkog kompleksa nalazi se prazan autobus. Biletarnica je zatvorena, pa nam gospođa koja u svom kućerku prodaje suvenire kaže da se karte prodaju unutar zidina, te da požurimo, jer ćemo možda moći da čujemo kako stručni vodič ekskurziji objašnjava istoriju ovog mjesta.

ULAZAK U RIMSKI SVIJET

Moram priznati da su me rimske zidine sa kapijom iznenadile svojom veličinom. Ulazimo u svijet s kraja četvrtog i početka petog vijeka. U njemu srednjoškolci jurcaju za loptom dok se profesorka trudi da ih drži na okupu.

Zašto je baš ovo mjesto u ogromnom carstvu, koje se protezalo od britanskih ostrva do Mesopotamije, imalo tu milost da postane carska palata i mauzolej? Po čemu je tako posebno? Odgovor je jednostavan. U ovom kraju je rođen i sahranjen rimski car Galerije.

Sam utvrđeni kompleks je podignut u čast imperatorove majke Romule. Palata izgleda nikada nije dovršena, a carevi 4. vijeka su velelepni posjed prepustili crkvi. Granice carstva su u petom vijeku bile nesigurne, upadi varvara donijeli su razaranje i gamzigradskoj palati. U posljednjoj velikoj obnovi Carstva pod Justinijanom kompleks je pretvoren u utvrđenje. Onda dolaze talasi slovenskih ratnika, Rimljani odlaze.

Zapustjela je nekada raskošna palata sa 20 utvrđenih kula, dva paganska hrama, docnije tri hrišćanske crkve, sa žitnicama i nizom pomoćnih zgrada.

Pošto smo platili ulaznicu osmotrili smo maketu utvrđene palate. Mora da je ovdje, kod Gamzigrada, njeno podizanje lokalnom stanovništvu izgledalo nestvarno.

Ko su bili ljudi koji su živjeli ovdje prije više od 1 600 godina? Moglo bi se reći – romanizovani Dačani. A ko su bili Dačani? To su tračka plemena. Pod rimskom vlašću su Dačani preseljeni u provinciju Dakija Ripenzis – Priobalna Dakija, južno od Dunava. U toj provinciji nalazio se i timočki kraj.

Izdanak prostog naroda iz te provincije, Gaj Galerije Valerije Maksimijan, cijeli život nosio je nadimak koji ga je podsjećao na društveni sloj iz kojeg potiče: Armentarije (na latinskom Armentarius), što znači „govedar“. Ovaj nadimak je dobio jer mu je otac uzgajao goveda, a djetinjstvo je proveo čuvajući stoku kod Timoka. Meni na um pada igra iz djetinjstva: „Care, care govedare, koliko je sati?“

Kada je postao vojnik, iskazavši se inteligencijom, srčanošću i lojalnošću, ali i docnije, kada je postao car, Galerije Armentarije nije zaboravio svoj zavičaj. To pokazuju moćni ostaci njegove palate.

DIOKLECIJANOV ZET

Istoričari pojavu Galerija na čelu Rimskog carstva tumače kao strateški potez moćnog Dioklecijana. Pošto je i sam Dioklecijan na tron došao voljom pobunjene vojske, on je, kako kaže sorbonski stručnjak za rimsku istoriju Viljam Siston, „živio u stalnom strahu od uzurpatora“. Dakle, potencijalni uzurpatori iznutra i talasi varvara koji su zapljuskivali granice Rimskog carstva spolja, predstavljali su jednačinu koju je rimski car morao da riješi.

Dioklecijan je najprije imenovao svog najvjernijeg sljedbenika Maksimijana za avgusta – zvaničnog nasljednika. Povjerio mu je gušenje pobune u Britaniji. Kada je shvatio da Maksimijan u tome neće uspjeti, te da će dodatno morati da brani granicu na Rajni od sve agresivnijih Alemana, odlučio je da se najprije pojača na Balkanu. Izabrao je iskusnog Panonaca Konstacija I Hlora, a tri mjeseca kasnije i Dačanina Galerija. „Odlučujući su bili njihova vojna nadarenost kao i njihova pouzdanost“, zaključuje Siston. To je bio trenutak rođenja tetrarhije – četvorovlašća.

Rim je ostao nominalna prestonica carstva, ali carevi su stolovali u gradovima bliže granicama. Četiri nove prestonice tetrarhije bile su zapravo glavni štabovi odbrane carstva od stranih osvajača. Nikomedija, današnji Izmit u Turskoj na istoku, Sirmijum kod dunavske granice, Mediolanum – današnji Milano, nadomak Alpa, Augusta Treverorum – današnji Trir – uz granicu na Rajni.

Podjelom odgovornosti Dioklecijan je postigao nekoliko stvari – ogromnim carstvom je ponovo moglo da se upravlja, Senat je postao beznačajan, dva cezara kao „pomoćni carevi“ i zvanični nasljednici morali su samo da sačekaju svoj red i postali bi avgusti, pa im se nije isplatilo da kuju zavjere ili podrivaju carsku moć. I vojska, koja je znala da ubije cara, da bi ustoličila nekog vojskovođu, sada nije mogla da računa da će skidanjem jedne glave sve biti riješeno, jer ih je bilo – četiri.

Galerije najprije nije imao uspjeha. Dioklecijan ga je poslao da izbaci persijske snage iz Carstva na istoku. Persijanci su ga potukli na Eufratu 296. godine.

Na javnoj ceremoniji u Antiohiji Dioklecijan je svu odgovornost za poraz prebacio na Galerija. Poraženi cezar – inače Dioklecijanov zet – morao je da u carskom purpuru pješači ispred carske povorke.

Šta li je mislio govedar sa Timoka, koračajući ponižen ispred svojih vojnika i dvorske svite? To nećemo nikada saznati, ali šta god da je tada odlučio, bilo je po njega dobro. Ojačao je svoje trupe onim jedinicama koje je najbolje poznavao – vojnicima iz dunavskih garnizona. Proljeća 298. on počinje svoj osvetnički pohod protiv perzijske sile koji će se završiti potpunim trijumfom Rima i katastrofalnim porazom sasanidskog vladara Narzesa. Rimske snage su u seriji pobjeda zauzele Narzesov tabor, riznicu i harem sa carevim ženama. Galerije je ušao u njegovu prestonicu Ktesifon. Rimska teritorija je proširena za šest provincija, Jermenija je ponovo bila pod kontrolom Rimskog carstva.

Poslije ovog poraza, Narzes se povukao sa vlasti i godinu dana kasnije umro. A Galerije je stekao besmrtnu slavu kojom je izbrisao nekadašnje poniženje.

Sjetim se ovdje u Gamzigradu da sam u Solunu stajao pred Galerijevim slavolukom na kojem je, kao u trijumfalnom stripu, ispričana ova priča o pobjedničkoj slavi. Solun je poslije Dioklecijanovog povlačenja sa vlasti 305. godine i uzdizanja Galerija u rang tetrarhijskog cara, bio jedna od njegovih prestonica. Do tada je vladao uglavnom iz današnje Sremske Mitrovice – Sirmijuma.

Galerije je umnogome preuzeo Dioklecijanov način vladanja. Nije štedio sredstva sazvavši najbolje majstore rimskog carstva, da bi poput Dioklcijana u Splitu, u svom zavičaju izgradio penzionersku rezidenciju. Galerije je nastavio i surove progone hrišćana. Ironija istorije namijenila je njegovom grobnom mjestu i nedovršenoj palati sudbinu crkvenog posjeda. Jer samo 13 godina poslije njegove smrti ne postoji više četvorovlašće i jedini vladar carstva zove se Konstantin Veliki, car koji će širom otvoriti vrata hrišćanstvu.

Kako god, shvatam da je ovaj kraj svijeta jednom bio važan dio velike rimske priče. O tome svjedoče i druga mjesta na kojima sam bio – Caričin grad ili Sremska Mitrovica. Ali gamzigradsko arheološko nalazište možda nudi najviše. Čini mi se da ni izdaleka nije sve urađeno do kraja. Čuda će iskopavati još najmanje dva pokoljenja.

Jedna od najljepših stvari koje sam vidio u Romulijani jeste jedan podni mozaik. Podsjetio me na slične, majstorski izrađene podove u Efesu.

Vjekovi koji su uzdigli i urušili imperije i carstva nisu marili za ljepotu. Ostale su ruševine zarasle u korov. Godine 1835. njemački minerolog i geolog Avgust fon Herder je opisao gamzigradske artefakte. Taj zapis zainteresovao je austrijskog arheologa Feliksa Filipa Kanica koji je 1860. posjetio Gamzigrad i zabilježio da se radi o jednoj od najvećih i najbolje sačuvanih rimskih građevina u Evropi.

Srpski naučnici u mladoj državi počeli su o tome da pišu. Ali svjetski ratovi su nametnuli druge prioritete. Tek 1953. počinju prava iskopavanja.

SREĆNA ROMULIJANA

Godine 1984. pronađen je fragment građevine na kojem je bilo napisano Felix Romuliana – Srećna Romulijana. To konačno opovrgava nagađanja da je Romulijana na nekoj drugoj lokaciji. Od tada je jasno da je Gamzigrad mjesto na kojem je nastala Galerijeva palata. Osim toga, njegova majka Romula je tu rođena. Po svemu sudeći, Galerije je takođe rođen na seoskom imanju svog oca - villa rustica – kod današnjeg Gamzigrada. Po inerciji mnogi tekstovi i dalje navode kao mjesto rođenja Serdiku, današnju Sofiju.

To svakako nije tačno, Galerije je tamo umro. Prenijeli su ga u Gamzigrad i sahranili na brdu Magura, koje se nalazi u okviru kompleksa carske palate. Mada je u Solunu podigao Rotondu kao budući mauzolej, umro je daleko od mora. Majčin grob je bio mnogo bliži. Njegova sahrana praćena je apoteozom - uzdizanjem u božanstvo - što je bila posljednja takva ceremonija u istoriji Rimskog carstva.

Sekst Aurelije Viktor, autor djela O carevima o ovom vladaru kaže: „Galerije je bio pomalo grub, ali u osnovi pravedan i hvale vrijedan; imao je lijepu figuru i bio je odličan i uspješan ratnik.“ Laktancije učitelj Konstantinovog sina i neumorni kritičar paganizma vidio ga je, shodno svom hrišćanskom uvjerenju, nešto drukčije: „Bio je impozantan, korpulentan, strašno gojazan i podnaduo. Svojim riječima, postupcima i zastrašujućim pogledom, ulivao je strah svima. Čak ga se i njegov tast jako plašio...“ A u Valezijevom izvodu, još jednom hrišćanskom izvoru, zabilježeno je: „Bio je toliki pijanica da je, u svom opijenom stanju, naređivao drugima da rade stvari koje nije trebalo. Stoga je, po savjetu prefekta, naredio da niko ne smije da izvršava njegova naređenja poslije obroka... “

Iznad ruševina njegovog životnog djela nalaze se dva ispupčenja na brdu. To su humke Romule i Galerija. Memorijalni kompleks njihovih mauzoleja načet vremenom, pljačkom i nebrigom, pretvorio se u dva markantna ispupčenja. Pod jednim od njih je sahranjen dječak sa Crnog Timoka, dački ratnik za rimsku imperiju, cezar, avgust i pijanica Galerije Govedar. A pod drugim njegova srećna majka.

Pogledajte još:

Tekst preuzet sa interneta ne oznacava nase miseljenje nase redakcije. Autor vijesti vijesti.me mi dajemo licno misljenje o svakoj vijesti.

Ocenjujemo vest sa 9/10

Ova vest ima 10699 karaktera sto je za 83% vece od proseka.

Ovo je trenutno 126417 vest